Cevaplar.Org implant

KUR'AN'IN EŞSİZ ÜSLÛBU

Üslûbun Tanımı Ve Çeşitleri Üslûp: Konuşanların, kelimelerin seçiminde ve cümlelerin teşkilinde kendilerine mahsus takip ettikleri bir anlatım tarzıdır. Kelimeler ve sentaks kaideleri lisanda değişmediği halde, söyleyenler veya yazanlar ayrı ayrı üslûplara sahip bulunabilirler.(1) Bediüzzaman,


Niyazi Beki(Doç. Dr.)

niyazibeki@gmail.com

2016-01-22 11:08:46

Üslûbun Tanımı Ve Çeşitleri

Üslûp: Konuşanların, kelimelerin seçiminde ve cümlelerin teşkilinde kendilerine mahsus takip ettikleri bir anlatım tarzıdır. Kelimeler ve sentaks kaideleri lisanda değişmediği halde, söyleyenler veya yazanlar ayrı ayrı üslûplara sahip bulunabilirler.(1)

Bediüzzaman, genel olarak üslûbu klasik değerlendirmeler çerçevesinde ele almakta ve üç kısma ayırmaktadır: "Üslûb-u mücerrede", "Üslûb-u müzeyyene", "Üslûb-u âlî". Bediüzzaman'a göre, Birincisine, Seyyid Şerif Cürcânî ve Nasırüddin Tûsî'nin üslûpları; İkincisine, Abdülkâhir'in "Delâilü'l-İ'caz" ve "Esrârü'l-Belâğa" adlı eserlerindeki üslûbu, Üçüncüsüne ise, Sekkâkî, Zemahşerî ve İbn Sînâ'nın bazı sözleri misâl verilebilir.(2)

Üstad, her kişinin kendine mahsus bir üslûbunun bulunduğunu, "Şahsın üslûb-u beyanı, şahsın timsal-i şahsiyyetidir."(3) cümleleriyle ifade etmiştir. O'na göre, kendine has bir üslûbu bulunan Kur'an, başka sözlere benzemez. Çünkü bir sözün güzelliği, mükemmelliği ve yüksekliği dört unsura bağlıdır: a. Mütekellim b. Muhatap c. Maksat d. Makam. Ona göre, ediplerin sadece sözün makamını nazara almaları belağat açısından doğru bir tesbit değildir. Çünkü bir sözün kimin tarafından söylendiği, kime söylendiği, niçin söylendiği ve hangi makamda söylendiğine bakılarak hakkında doğru karar verilebilir. Bu çerçevede Kur'an'ın durumuna bakıldığı zaman, onun eşsizliği kendiliğinden ortaya çıkar. Çünkü bir sözün arkasında, onun sahibinin şahsiyeti, ilim ve kudreti vardır. Demek ki sözü söyleyenin durumuna göre bir ifadenin gücü ve ulviyeti kendini gösterir. İşte Kur'an, Allah'ın sözü olduğu için, emir ve yasaklarla ilgili ifadeleri sonsuz ilim ve kudreti haiz olup, maddî elektrik gibi tesir eder ve karşı konulamaz. Mesela: "Ey yer suyunu yut! ve ey gök (suyunu) tut" mealindeki;

 يا ارض ابلعى ماءك ويا سماء اقلعى

Âyetinin(4) ifadesinde sonsuz bir irade ve kudretin ihtişamı görünmektedir. Hâlbuki aynı sözü bir insan söylese gülünç duruma düşer. Yine "Sonra duman halinde olan göğe yöneldi, ona ve yerküreye: isteyerek veya istemeyerek, gelin! dedi. İkisi de: İsteyerek geldik, dediler" mealindeki 

 فقال لها والارض اءتيا طوعا او كرها قالتا اتينا طائعين

Âyetinin(5) kâinata boyun eğdiren ifadesinin ulviyeti, haşmet ve ciddiyeti, insanların:

اسكني يا ارض وانشقي يا سماء و قومي ايتها القيامة

(Ey yer! dur, ey gök! yarıl ve ey kıyamet! artık kopmalısın) gibi, cansızlara hitaben söyleyecekleri hezeyanları ile kıyaslanabilir mi? Bir temenniden öteye geçmeyen fuzûlî bir kimsenin yersiz emir ifadeleri nerede!. Gerçek bir âmirin, emrindekilere verdiği ciddi bir emir nerede!(6)

Kur'an Üslûbunun Özellikleri

Said Ramazan Bûti'ye göre, Kur'an üslûbunun en önemli özellikleri şunlardır:

a. Şimdiye kadar görülmemiş bir tarzda olması. Alışıla gelmiş tüm nesir ve nazım türlerinden farklı, yepyeni bir ifade tarzı.

 b. Konularının farklılığına rağmen bütün ifade tarzlarında en yüksek bir edebî seyir takip etmesi.

c. Bütün zaman ve mekanlara, her seviyedeki insan kesimine aynı ifadeyle hitab edip hepsini ayrı ayrı tatmin etmesi. Bu özelliğin insanların sözlerinde bulunmasının imkânsız olduğunu söyleyen Bûtî, konu ile ilgili şu misalleri vermiştir:

و تبرك الذي جعل في السماء بروجا و جعل فيها سراجا وقمرا مني

(Gökte burçlar kılan, orada parlak bir lamba ve aydınlatıcı bir ay yaratan Allah yücedir.(7)

el-Bûti'ye göre, bu âyetten farklı kesimler farklı mânâlar anlamış ve o mânâların hepsi de doğrudur. Meselâ: Alelade bir insan, bu âyetten, güneş ve ayın her ikisinin de yeryüzüne ışık gönderdiğini anlar. Bir Arap filoluğu ise, âyette geçen "Sirac" kelimesinin işaretiyle güneşte ışık ile birlikte ısındırma özelliğinin de var olduğunu anlar. Bir astronomi bilgini ise, Bu tabirlerden güneşin ışığın bizzat kaynağı, ayın ise, ışığını dışarıdan almakta olduğunu anlar. Çünkü, Arapçada ışığın kaynağı olan şeyler için "muzî" tabiri, ışığını dışarıdan alanlar için de "münîr" tabirini kullanırlar. Meselâ: Aydınlık bir oda için "Ğurfetün müzîetün" denilmez, aksine "münîretün" denilir. Çünkü odanın ışığı dış kaynaklıdır. Buna karşılık bir ateş közü için "kabesün münîr" denilmez, aksine "müzî" denilir. Çünkü, ateşteki ışık kendisinindir. İşte Kur'an-ı Hakim'in Kur'an'da ay için "nur-münîr", güneş için "ziya-siraç" tabiri kullanması bu ince farkı belirtmek içindir.

Yine "Yeri de gökten sonra yayıp sermiştir."(8) mealindeki 

و الارض بعد ذلك دحيهاâyetinde geçen "Dahv" kelimesinin bir anlamı, serip yaymaktır. Normal bir insan bunu böyle anlar ve anladığı doğrudur. Bu âyeti tetkik eden bir astronomi bilgini ise, bu kelimeden yeryüzünün küre şeklinde yuvarlak olduğunu anlar. "Bu anlayış da doğrudur." diyen Bûtî, kelimeyi her iki anlamda kullanan İbn Rûmî'nin bir şiirine yer vermiştir.(9)

Gerçekten bu kelimeden türemiş olan "medha" kelimesi deve kuşu yumurtasının yuvası anlamına gelir ki, bu şekil tam yuvarlak olmayıp, elips şeklindedir.(10)

Bediüzzaman, Kur'anın üslûbunu şöyle anlatıyor: Kur'an'ın üslûbu hem gariptir, hem bedî'dir, hem aciptir, hem mükni'dir. Hiç bir şeyi, hiç bir kimseyi taklit etmemiş. Hiç kimse de onu taklit edemiyor. O üslûplar nasıl gelmişse, gençliğini, tazeliğini, harikalığını ve güzelliğini aynen devam ettiriyorlar.(11)

Şimdi Bediüzzaman'ın tek başına bir i'caz parıltısı şeklinde değerlendirdiği Kur'an'ın üslûbunu göstermek üzere verdiği bazı misalleri görelim:

"Üslûbdan muradım kelâmın kalıbıdır ve suretidir "(12) diyen ve onu "hayalin sinematografisi"(13) olarak değerlendiren Bediüzzaman, üslûbun farklı şekillerine de şu cümlelerle işaret etmiştir: Üslûbun mertebeleri çok farklıdır. Bazen o kadar latif ve incedir ki, seher yelinden daha ahestedir. Bazen o kadar gizli oluyor ki, bu zamanın savaş stratejilerini belirleyen diplomatların harp hilelerinden daha gizlidir. Öyle ki onu sezmek için bir diplomatın hassasiyeti gerekir.

Ezcümle: Yasin sûresinde; من يحي العظام و هي رميم

(Şu çürümüş kemikleri kim diriltecek?)(14) şîve-i ifadeden Zemahşeri "Men yebruzu ile'l-Meydan" "Benim dediklerimi çürütmek üzere, kim meydana çıkabilir?" üslûbunu istişmam etmiştir. Evet, insan isyanla Halikın emrine karşı manen müdafaa ve mübareze eder.."(15)

Kur'an üslûbunun özelliklerinden birisi de âyetlerin sonlarında bulunan fasılalardır. İbn Manzur'a göre, Kur'an'daki fasılalar, şiirdeki kafiyeler hükmündedir.(16) Bazı âlimlere göre, "Andolsun ki, biz onlara açıklanan bir kitap getirdik."(17) mealindeki âyette geçen "Fessalna" tabiri hem açıklama, hem de fasıla anlamındadır.(18) Bediüzzaman'a göre bu fasılalar birer fezlekedir(19) ve Kur'an'a mahsus harika ve bedî bir üslûbun göstergesidir. Bu fezlekeler ya Allah'ın isimlerini veya bu isimlerin mânâlarını, ya da aklı tefekküre sevk etmek için işi akla havale ettiğini gösteren bir ifade tarzını, veyahut Kur'an'ın takip ettiği asıl maksatları ile ilgili bir genel prensibi ihtiva etmektedir.(20) Bedi' ilminde bu tür fezlekelere "Cem' sanatı" denir. Birden ziyade lafza âit medlulleri bir tek hükümde birleştirmek demektir.(21)

Dipnotlar

1-bkz. Yıldırım, Kur'an-ı Kerim ve Kur'an ilimlerine Giriş, 119.

2-bkz. Muhâkemat, 98.

3-bkz. Muhâkemat, 84.

4-Hûd, 11/44.

5-Fussilet, 41/11.

6-bkz. Söz/er, 452-453; el-Mesneviyyu'l-Arabî, 756-157.

7-el-Furkan, 25/61.

8-en-Nâziat, 79/30.

9-bkz. el-Bûtî, Revâyi', 115-16.

10-bkz. Ahteri-i Kebîr; el-Mu'cemü'l-Vecîz, "Dahv"maddesi.

11-bkz. a.g.e.,391.

12-bkz. Muhâkemat, 92.

13-bkz. a.g.e., a.g.y.

14-Yasin, 36/78.

15-bkz.Muhâkemat, a.g.y.

16-bkz. Lisânu'l-Arab, (FSL) maddesi.

17-el-A'raf, 7/52.

18-bkz. Muhammed el-Hasnâvî, el-Fâsıletu fi'l-Kur'an, 25.

19-Kâdî Beydâvî de fasılalar için "Fezleke" tabirini de kullanmıştır, bkz. Envaru't-Tenzil (Mecmu'), 1/81.

20-bkz. Sözler, 436.

21-bkz. Bilgegil, Kaya Mehmet, Edebiyat Bilgi ve Teorileri, 283.

Bu yazıya yorum yazın


Not: Yanında (*) işareti olanlar zorunlu alanlardır.

Bu yazıya gelen yorumlar.

DİĞER YAZILAR

FATİHA DA NAMAZ GİBİ İLAHÎ BİR PROJENİN PARÇASIDIR

FATİHA DA NAMAZ GİBİ İLAHÎ BİR PROJENİN PARÇASIDIR

Bir zamanlar, bir yazı kaleme almıştım: “Namaz ilahî bir projedir” diye. Çok haklı söyle

FATİHA SURESİ VE HALKLA İLİŞKİLER

FATİHA SURESİ VE HALKLA İLİŞKİLER

Sabah namazını kılarken beynimde şimşekler çaktı. Bir an aklım ve kâinatım aydınlandı. S

BURUC SURESİ PENCERESİNDEN ARAKAN VE BENZERLERİNE BAKIŞ

BURUC SURESİ PENCERESİNDEN ARAKAN VE BENZERLERİNE BAKIŞ

Bugün sabah namazının farzını kılarken ilk rekâtında zamm-ı sure olarak Buruc suresini okud

KUR’AN’DA İKNA ÜSLUBU

KUR’AN’DA İKNA ÜSLUBU

a. Hz. Yahya ve Hz. İsa’nın Doğum Olayları: Kur’an-ı Kerim'in, Hz. İsa’nın babasız do

KUR’AN’IN EŞSİZ ÜSLÛBU

KUR’AN’IN EŞSİZ ÜSLÛBU

Bir sözün güzelliği, mükemmelliği, yüksekliği ve derinliği dört unsura bağlıdır: Bunl

KUR’ANIN İRŞAD YÖNÜ ÜZERİNE-2

KUR’ANIN İRŞAD YÖNÜ ÜZERİNE-2

İslâm dininin evrensel ahlâkî değerlerine dikkat edildiğinde, onun insanların ferdî ve içti

KUR’ANIN İRŞAD YÖNÜ ÜZERİNE-1

KUR’ANIN İRŞAD YÖNÜ ÜZERİNE-1

Kur'an, insanoğlunu dünya ve âhiret mutluluğuna erdirmek üzere gönderilen en büyük mürşitt

BESMELE’NİN ÖZELLİKLERİ

BESMELE’NİN ÖZELLİKLERİ

Besmele, yani Kur’an’ın “BİSMİLLAHİRRAHMANİRRAHÎM” ayeti, 114 defa nazil olmuş bir a

İŞÂRÎ TEFSİRDE EBCED HESABI

İŞÂRÎ TEFSİRDE EBCED  HESABI

1. Ebced Hesabının Kaynağı Ebced hesabının menşei hakkında farklı rivâyetler vardır. İs

RAHMAN SURESİ VE KUR'AN'IN TEMEL ESASLARI

RAHMAN SURESİ VE KUR'AN'IN TEMEL ESASLARI

İslâm âlimlerinin belirttiğine göre, Kur'an'ın asıl hedefi ve ders vermek istediği temel kon

KUR’AN’IN FAZİLETİ

KUR’AN’IN FAZİLETİ

Kur'ân-ı Kerim’in en büyük fazileti, (üstünlüğü), hiç şüphesiz onun Allah kelâmı olm

"Allah gözlerin hain bakışını ve kalplerin gizlediğini bilir."

Mü'min, 19

GÜNÜN HADİSİ

Ey Allah'ın Resulü," dedim, "şayet Kadir gecesine tevafuk edersem nasıl dua edeyim?" Şu duayı okumamı söyledi: "Allahümme inneke afuvvun, tuhibbu'l-afve fa'fu anni. (Allahım! Sen affedicisin, affı seversin, beni affet.)

Tirmizi, Da'avat 89,

TARİHTE BU HAFTA

ANKET

Sitemizle nasıl tanıştınız?

Yükleniyor...

SİTE HARİTASI